کرایه کردن دکان با کرایه کردن خانه فرق دارد. دکان باید مشتری داشته باشد، کاروبار شما باید در آن جواز بگیرد، و پولی که پیش از باز کردن دکان میدهید، مثل سرقفلی، کرایهی پیشکی یا ترمیم و لوحه، اغلب بیشتر از کرایهی چند ماه است. اشتباه در هرکدام از اینها یعنی دکانی که کار نمیکند یا پولی که برنمیگردد.
در این راهنما هشت نکته را میخوانید، از انتخاب جای دکان تا جواز، قرارداد، سرقفلی و قاعدههای شاروالی، که پیش از امضای قرارداد کرایهی دکان در کابل باید بدانید.
۱. جای دکان را با مشتریتان بسنجید
جای دکان نیمی از موفقیت آن است. پیش از قرارداد:
- رفتوآمد را بشمارید: در چند روز مختلف و در ساعتهای مختلف، پیش دکان بایستید و ببینید چند نفر میگذرند و چند نفر از آنها ممکن است مشتری شما باشند.
- همسایهها را ببینید: دکانهایی که مشتری شما را میآورند، کمک میکنند؛ رقیبهای زیاد در همان سرک شاید نه.
- دید و دسترسی: دکانی که از سرک دیده میشود، جای ایستادن موتر نزدیکش هست، و پله یا جوی آب جلوی دروازهاش ندارد، بیشتر مشتری میگیرد.
- برق و آب: ببینید دکان میتر برق جداگانه دارد یا نه، و برق آن برای کار شما کافی است یا نه.
در آسوده اعلانهای دکان در کابل را ببینید، یا دکانهای ناحیهی سیزدهم، ناحیهی چهارم و ناحیهی یازدهم را جداگانه.
۲. پیش از قرارداد، ببینید کاروبارتان جواز میگیرد
دکان خالی به تنهایی کافی نیست؛ کاروبار شما باید در آن جواز بگیرد. بر پایهی معلوماتی که شاروالی کابل در جدی ۱۴۰۴ نشر کرد:
- جواز صنفی: از ناحیهی شاروالی گرفته میشود. ناحیه محل را بررسی میکند؛ دکان نباید باقیات یعنی بدهی پرداختنشده به شاروالی داشته باشد. متقاضی قرارداد کرایه با مالک، کاپی تذکره و عکس میدهد.
- سند اجازهی فعالیت: از ریاست تنظیم مارکیتها گرفته میشود. کاروبارهای خوراکی، میوه، سلمانی و مانند آنها معاینهی ریاست صحت محیطی را هم لازم دارند.
- بعضی کاروبارها فعلاً جواز نمیگیرند: شاروالی نوشته که اجازهی فعالیت برای فهرستی از کاروبارها «موقتاً معطل» است، از جمله رهنمای معاملات، مکتبها و کورسهای خصوصی، باشگاههای ورزشی، تالارهای عروسی، کلینیکهای خصوصی، و شرکتهای اعلاناتی و ساختمانی.
پس پیش از دادن هر پولی، از ناحیهی شاروالی بپرسید که کاروبار شما در این دکان جواز میگیرد یا نه، و دکان باقیاتی ندارد. قرارداد کرایهای که برای یک کاروبار بیجواز بسته شود، دکانی بسته روی دست شما میگذارد.
۳. قرارداد را روی ستهی رسمی بنویسید
- ستهی رسمی: از اول حمل ۱۴۰۴، معاملههای «کرایه جایدادها» در دفترهای رهنمای معاملات تنها روی ستههای چاپی رسمی وزارت عدلیه اعتبار دارند. قاعده نام دکان را جداگانه نبرده، اما همهی معاملههای کرایهی جایداد در دفترهای رهنمای معاملات را در بر میگیرد. وزارت عدلیه در اسد ۱۴۰۵ اعلام کرد که معاملههای دفترهای رهنمای معاملات در کابل در سیستم آنلاین وزارت ثبت میشوند، و معاملهای که بیرون از این سیستم و به شکل قلمی ثبت شود، اعتبار قانونی ندارد.
- برای جواز هم لازم است: شاروالی برای جواز صنفی، قرارداد کرایه با مالک را میخواهد.
- کمیشن: کمیشن رهنمای معاملات برای کرایه نصف کرایهی یک ماه است: هفت و نیم روز از مالک و هفت و نیم روز از کرایهگیرنده.
- مالک را بشناسید: کسی که دکان را کرایه میدهد باید مالک باشد یا وکالت خط شرعی مالک را داشته باشد. قباله را با تذکرهی او مقایسه کنید.
در قرارداد اینها را روشن بنویسید: مبلغ کرایه و واحد پول، ماههای پیشکی، مدت قرارداد، افزایش کرایه در تمدید، اینکه چه کسی برق، آب و صفایی را میپردازد، ترمیمها به عهدهی کیست، آیا میتوانید دکان را به کسی دیگر بدهید، و مدت خبر دادن پیش از تخلیه.
۴. سرقفلی: پیش از پرداخت بدانید چه میخرید
سرقفلی (یا «سرقلفی») پولی است که کرایهگیرنده، جدا از کرایهی ماهانه، یکجا به مالک یا به کرایهدار پیشین میپردازد تا حق نشستن در دکان را بگیرد. این رسم در بعضی مارکیتهای کابل هست، اما:
- در قانون افغانستان جایگاه روشنی ندارد. قانون مدنی واژهی سرقفلی را ندارد، و ما هیچ قانون، مقرره، حکم محکمه یا فتوای افغانی نیافتیم که آن را تعریف کند یا از آن محافظت کند. مادههای کرایه در قانون مدنی بیشتر این دعواها را جواب میدهند، و مجمع بینالمللی فقه اسلامی سرقفلی را تنها در مدت کرایه و با رعایت قرارداد روا دانسته است، نه پس از پایان آن. جزئیات را در سرقفلی چیست؟ بخوانید.
- همیشه برنمیگردد. در سال ۱۴۰۰، بیش از ۶۰ دکان در یک مارکیت پرزهفروشی در کابل که از سال ۱۳۷۵ به سرقفلی گرفته شده بودند، به حکم محکمه تخلیه شدند، چون مالک مارکیت را در گرو بانک گذاشته و قرضش را نپرداخته بود. سرقفلی دکانداران آنها را نگه نداشت.
اگر سرقفلی میپردازید، در قرارداد بنویسید: مبلغ، اینکه در پایان قرارداد یا هنگام تخلیه برمیگردد یا نه، آیا میتوانید آن را به کرایهگیرندهی بعدی انتقال دهید، و اگر مالک ملک را فروخت چه میشود. پیش از پرداخت، بپرسید ملک در گرو بانک یا کسی دیگر نیست.
۵. کرایه و افزایش آن را بسنجید
- کرایهی دکان در آسوده: اعلانهای کرایهی دکان در آسوده کم است؛ تا ۳۱ سنبله ۱۴۰۵، ۱۸ اعلان در کابل، بیشتر در ناحیههای چهارم و یازدهم. میانهی کرایهی ماهانهی این اعلانها حدود ۱۶٫۵ هزار افغانی بود و نیمی از آنها بین حدود ۹ هزار تا ۳۸ هزار افغانی (اعلانهای دالری به نرخ ۶۴٫۷ افغانی حساب شدهاند). با این تعداد کم اعلان، این عدد را تنها یک نشانه بدانید. کرایهی دکان به اندازه، سرک و بازار آن بسیار فرق میکند.
- قاعدهی ۱۰ فیصد: اعلامیههای وزارت عدلیه دربارهی سقف افزایش کرایه، همه از «منازل رهایشی» یاد میکنند و دکان را نام نمیبرند. روشن نیست این قاعده دکان را هم در بر بگیرد. پس افزایش کرایه را خودتان در قرارداد تعیین کنید: مثلاً در هر تمدید حداکثر چند فیصد.
۶. لوحه، صفایی و قاعدههای شاروالی
- لوحه: نوشتهی لوحه باید به زبانهای ملی باشد و تصویرهایی که غیرشرعی شمرده میشوند، نداشته باشد. کمیسیونی از شاروالی، وزارت داخله و صنفها این را بررسی میکند، و در میزان ۱۴۰۴ بیش از ۲۰۰ لوحه در ناحیهی پنجم اصلاح شد. پیش از ساختن لوحه، طرحش را با این قاعدهها بسنجید.
- مسیر تاریخی: شاروالی کابل برای دکانهای مسیر پل باغ عمومی تا مسجد شاه دوشمشیره خواسته که لوحه و دروازهها از مواد مدرن نباشند و با چوب و شیشه ساخته شوند.
- محصول لوحه و صفایی: شاروالی برای لوحه محصول میگیرد و صفایی ملکهای تجارتی را هم ارزیابی میکند. نرخها را از ناحیه بپرسید و در قرارداد بنویسید صفایی را مالک میپردازد یا شما.
۷. ببینید دکان در مسیر سرک یا طرح شاروالی نیست
در کابل چند بار دکانها برای پهن کردن سرک یا به دستور شاروالی تخریب شدهاند:
- در قوس ۱۴۰۳، به گفتهی دکانداران ۱۲۰ دکان از ۱۷۱ دکان مارکیت جمهوریت بدون اطلاع قبلی تخریب شد.
- در ثور ۱۴۰۵، در پهنسازی سرک پل خشک، دکانها و خانههای دو طرف سرک تخریب شدند؛ باشندگان گفتند جبرانی نگرفتهاند.
اینکه یک ملک در مسیر پهنسازی سرک یا در طرح شهری میافتد، از شاروالی (ریاست زیربناهای شهری و ریاست طرح و تطبیق) پرسیده میشود. پیش از پرداخت کرایهی پیشکی یا سرقفلی کلان، این را بپرسید، و در قرارداد بنویسید که اگر دکان به دستور دولت تخلیه یا تخریب شد، با کرایهی پیشکی باقیمانده چه میشود.
۸. دکان شاروالی و کرایهی دست دوم
- دکانهای شاروالی با مزایده کرایه داده میشوند. شاروالی کابل دکانهای مارکیتها و سراهای خود را با آفرهای سربسته و تضمین داوطلبی، برای مدت معین، کرایه میدهد؛ مثلاً در سال ۱۴۰۰ بیست دکان مارکیت تایمنی را برای سه سال.
- کرایهی دست دوم خطر دارد. در سال ۱۴۰۱، شاروالی کابل حدود ۲۰۰ دکان پرزهفروشی و مستریخانه را در خیرخانه لاک و مهر کرد. واسطهها آن دکانها را از شاروالی گرفته و به دیگران کرایه داده بودند. دکانداران کرایه را به واسطهها داده بودند، اما واسطهها پول شاروالی را نپرداخته بودند.
اگر دکانی را از کسی کرایه میکنید که خودش آن را از شاروالی یا کسی دیگر کرایه گرفته، قرارداد اصلی او و رسیدهای پرداختش را ببینید، و بپرسید آیا قرارداد اصلی کرایه دادن دوباره را اجازه میدهد.
فهرست کوتاه پیش از امضا
| بررسی | کجا |
|---|---|
| رفتوآمد و مشتری | خود دکان، در چند روز و ساعت |
| جواز کاروبار شما و باقیات دکان | ناحیهی شاروالی |
| مالک یا وکیل شرعی او | قباله و تذکره |
| گرو نبودن ملک | از مالک و رهنمای معاملات بپرسید |
| مسیر سرک و طرح شهری | شاروالی |
| قرارداد روی ستهی رسمی و ثبت در سیستم | رهنمای معاملات دارای جواز |
| سرقفلی، پیشکی و افزایش کرایه | در قرارداد بنویسید |
پرسشهای رایج
برای جواز دکان در کابل چه مدارکی لازم است؟
برای جواز صنفی از ناحیهی شاروالی، قرارداد کرایه با مالک، کاپی تذکره و عکس لازم است، و دکان نباید باقیات داشته باشد. بعد سند اجازهی فعالیت از ریاست تنظیم مارکیتها گرفته میشود.
سرقفلی چیست و پس داده میشود؟
پولی است که جدا از کرایه برای حق نشستن در دکان پرداخته میشود. قانون از آن به روشنی محافظت نمیکند و همیشه برنمیگردد، پس شرط پسدادن آن را در قرارداد بنویسید.
آیا قاعدهی ۱۰ فیصد افزایش کرایه برای دکان هم است؟
اعلامیههای وزارت عدلیه از منازل رهایشی یاد میکنند و دکان را نام نمیبرند. افزایش کرایهی دکان را در قرارداد تعیین کنید.
کمیشن رهنمای معاملات برای کرایهی دکان چقدر است؟
قاعدهی وزارت عدلیه برای کرایهی جایداد، نصف کرایهی یک ماه است: هفت و نیم روز از مالک و هفت و نیم روز از کرایهگیرنده.
اعلانهای دکان در کابل را در آسوده ببینید. اگر دکان کرایی دارید، آن را رایگان در آسوده اعلان کنید.
این نوشته آخرین بار در عقرب ۱۴۰۵ بهروز شد.


