هر کسی که در افغانستان خانه یا زمین میخرد، زود با این سؤال روبهرو میشود: قبالهاش شرعی است یا عرفی؟ جواب این سؤال هم روی قیمت ملک اثر دارد و هم روی امنیت پولی که میپردازید.
به زبان ساده: قبالهی شرعی سندی است که محکمه صادر کرده و در دفتر محکمه ثبت شده، و قبالهی عرفی سندی است که خریدار و فروشنده خودشان با حضور شاهدها نوشتهاند و در هیچ دفتر رسمی ثبت نشده. قبالهی شرعی امنتر است. ملک با قبالهی عرفی ارزانتر است، اما خطرهایی دارد که باید پیش از خرید بشناسید.
این نوشته روشهای رایج را توضیح میدهد و مشورهی حقوقی نیست. قاعدهها و روندهای رسمی ممکن است تغییر کنند. پیش از هر معاملهی بزرگ، با محکمه یا یک وکیل مدافع مشوره کنید.
قبالهی شرعی چیست؟
قبالهی شرعی سند رسمی مالکیت است که محکمه آن را صادر میکند. وقتی ملکی با قبالهی شرعی فروخته میشود، فروشنده و خریدار با تذکره و شاهدها به محکمه میروند، محکمه مالکیت فروشنده را از روی سوابق خود بررسی میکند، و قبالهی تازه به نام خریدار نوشته و در دفتر ثبت محکمه درج میشود.
قبالهی شرعی را در کابل حوزههای وثایق زیر نظر محکمهی استیناف کابل صادر میکنند، در ولایتها آمریتهای وثایق محکمههای استیناف ولایتی، و در ولسوالیها محکمههای ابتدائیه. از اول حمل ۱۴۰۲ قبالههای تازه بارکود دارند (در کابل، هرات و بلخ به شکل الکترونیکی و کاغذی) تا جعل آنها سختتر شود. گرفتن قبالهی شرعی ممکن است ماهها طول بکشد.
مهمترین ویژگی قبالهی شرعی همین ثبت است. چون نسخهای از آن در محکمه نگه داشته میشود، اصل بودنش را میتوان بررسی کرد، و همین ملک را نمیشود به آسانی دو بار فروخت.
قبالهی عرفی چیست؟
قبالهی عرفی، که بسیاری آن را «قباله خط عرفی» یا تنها «خط عرفی» هم میگویند، سندی است که خود خریدار و فروشنده مینویسند، معمولاً با کمک یک رهنمای معاملات یا یک کاتب. در آن نام دو طرف، مشخصات ملک، حدود چهارطرف، قیمت و تاریخ میآید و فروشنده، خریدار و چند شاهد آن را امضا یا با نشان انگشت تأیید میکنند. بسیاری وقتها وکیل گذر یا بزرگ محل هم آن را تأیید میکند.
در بسیاری از قبالههای عرفی فروشنده تعهد میکند که اگر کسی دیگر مالکیت ملک را ثابت کند، پول خریدار را پس بدهد. این تعهد در برابر ادعای یک شخص کمک میکند، اما اگر دولت زمین را از خود بداند، معمولاً کاری از آن ساخته نیست.
قبالهی عرفی در هیچ دفتر رسمی ثبت نمیشود. ارزش آن به شاهدها، به تأیید بزرگان محل و به زنجیرهی قبالههای پیشین همان ملک بستگی دارد.
قاعدهی تازه برای معامله از راه رهنمای معاملات
از اول حمل ۱۴۰۴، وزارت عدلیه در دفترهای رهنمای معاملات تنها ستههای چاپی رسمی را معتبر میداند: ستهی بیع، بیع وفا (بیع جایزی)، کرایه و فروش موتر. هر کاغذ دیگری که در دفتر رهنمای معاملات نوشته شود، اعتبار ندارد. اگر معامله را از راه رهنمای معاملات انجام میدهید، مطمئن شوید روی ستهی رسمی نوشته میشود. اصل بودن سته را میتوان در ریاست رهنمای معاملات وزارت عدلیه در دارالامان یا در ریاست عدلیهی هر ولایت بررسی کرد.
فرق قبالهی شرعی و عرفی در یک نگاه
| قبالهی شرعی | قبالهی عرفی | |
|---|---|---|
| صادرکننده | محکمه | خود دو طرف معامله، با شاهد |
| ثبت رسمی | در دفتر محکمه ثبت میشود | در جایی ثبت نمیشود |
| بررسی اصل بودن | با استعلام از محکمه | فقط با شاهدها، همسایهها و قبالههای پیشین |
| خطر فروش دوباره | کم | بیشتر |
| قیمت ملک | بالاتر | پایینتر |
| روند معامله | طولانیتر، با مراجعه به محکمه و مصارف رسمی | سریع و ساده |
قبالهی عرفی در کابل چقدر رایج است؟
بسیار رایج. در اعلانهای فروش خانه در کابل در آسوده (تا ۳۱ سنبله ۱۴۰۵)، حدود ۹۰ فیصد خانهها قبالهی عرفی دارند و تنها حدود ۱۰ فیصد قبالهی شرعی. در اعلانهای زمین کابل حدود یکسوم قبالهی شرعی دارند و در اعلانهای آپارتمان حدود یکچهارم.
این تنها تصویر آسوده نیست. وزیر شهرسازی و مسکن در سال ۱۴۰۲ گفت حدود ۸۰ فیصد زمینها در افغانستان با سندهای غیررسمی نگه داشته میشوند. پس خریدن ملک عرفی در کابل استثنا نیست، قاعده است، و باید بدانید قبالهی عرفی را چطور بررسی کنید.
چرا ملک با قبالهی عرفی ارزانتر است؟
در اعلانهای فروش خانه در کابل، میانهی قیمت فی متر مربع خانههای قبالهی شرعی حدود ۲۳ هزار افغانی است و برای قبالهی عرفی حدود ۱۷ هزار افغانی؛ یعنی حدود ۴۰ فیصد فرق. بخشی از این فرق به موقعیت خانهها برمیگردد، اما دلیل اصلی خطر است. خریدار ملک عرفی این خطرها را قبول میکند:
- مالکیت ثابتشده نیست. اگر کسی دیگر ادعای مالکیت کند، تنها شاهدها و کاغذهای عرفی پشت شما هستند.
- فروش دوباره. چون ثبت رسمی وجود ندارد، ممکن است یک ملک به دو نفر فروخته شده باشد.
- زمین دولتی یا غصبی. بعضی ملکهای عرفی روی زمینی ساخته شدهاند که در اصل مال دولت یا کسی دیگر بوده. اگر چنین ادعایی ثابت شود، خریدار ممکن است ملک را از دست بدهد. این خطر نظری نیست: کمیسیون جلوگیری از غصب زمین از سال ۱۴۰۱ کار میکند، و وزارت عدلیه در سنبله ۱۴۰۵ اعلام کرد که زمین ۴۹ شهرک در ۱۴ ولایت، از جمله ۱۵ شهرک در کابل، دولتی شناخته شده است. بر پایهی قانونی که در ثور ۱۴۰۵ نشر شد، ساکنان چنین شهرکهایی میتوانند نمرهی خود را به قیمت تعیینشده از دولت بخرند؛ یعنی کسی که نمره را پیشتر خریده، ممکن است دوباره برای آن پول بپردازد.
- مشکل در فروش بعدی. بعضی خریداران فقط ملک شرعی میخرند، پس بازار فروش ملک عرفی کوچکتر است.
قیمت خانه در هر ناحیهی کابل را در قیمت خانه در کابل در سال ۱۴۰۵ ببینید.
پیش از خرید ملک با قبالهی شرعی چه بررسی کنیم؟
قبالهی شرعی امنتر است، اما خودبهخود بیخطر نیست. اینها را بررسی کنید:
- اصل بودن قباله. از محکمهای که قباله را صادر کرده استعلام بخواهید تا مطمئن شوید قباله اصل است و ملک به نام همین فروشنده ثبت شده. قبالههای بعد از ۱۴۰۲ بارکود دارند؛ بارکود را هم بررسی کنید.
- تذکرهی فروشنده. نام، نام پدر و مشخصات تذکره را با قباله مقایسه کنید.
- ورثه. اگر ملک از میراث به فروشنده رسیده، مطمئن شوید همهی وارثان به فروش راضیاند و سهم هرکدام روشن است.
- گرو یا دعوا. بپرسید آیا ملک در گرو کسی است یا بر سر آن دعوایی در محکمه جریان دارد.
- مساحت و حدود. مساحت و حدود چهارطرف نوشتهشده در قباله را با خود زمین مقایسه کنید. برای خواندن درست مساحت، راهنمای واحدهای زمین را ببینید.
پیش از خرید ملک با قبالهی عرفی چه بررسی کنیم؟
در ملک عرفی، بررسی کار خود شماست، چون هیچ دفتری جای شما این کار را نمیکند:
- زنجیرهی قبالهها. همهی قبالههای پیشین ملک را بخواهید، تا جایی که ممکن است به عقب. هر فروشنده باید همان کسی باشد که در قبالهی قبلی خریدار بوده.
- همسایهها و وکیل گذر. از چند همسایه و وکیل گذر بپرسید ملک مال کیست، چند سال است در دست اوست و آیا کسی بر آن ادعایی دارد.
- اصل سند، نه کاپی. قبالهی اصلی را ببینید. کاپی و عکس کافی نیست.
- شاهدهای زنده و شناختهشده. شاهدهای قبالهی قبلی را بشناسید و در صورت امکان با آنها صحبت کنید.
- زمین دولتی نباشد. بپرسید آیا آن محل پیشتر ادعای دولتی یا دعوای زمین داشته است، و آیا نام آن شهرک در فهرست شهرکهایی که وزارت عدلیه زمینشان را دولتی اعلام کرده آمده است. در شاروالی بپرسید ملک در نقشهی شهر روی سرک یا ساحهی عامه نمیافتد.
- قرارداد روشن بنویسید. در سند تازه مساحت، حدود، قیمت، تاریخ و نام شاهدها را کامل بنویسید و دو طرف و شاهدها امضا کنند (فهرست کامل را در بخش بعد ببینید). اگر از راه رهنمای معاملات معامله میکنید، سند باید روی ستهی رسمی بیع باشد.
نمونهی قبالهی عرفی: چه چیزهایی در آن نوشته شود؟
قبالهی عرفی فورم رسمی ندارد و هر کاتب آن را به شکل خود مینویسد. اما یک قبالهی کامل اینها را دارد، و هر چیزی که جا بماند، بعدها میتواند سر دعوا شود:
- تاریخ و جای نوشتن قباله.
- فروشنده و خریدار: نام، نام پدر، نام پدرکلان، نمبر تذکره و نشانی هر دو.
- ملک: نوع آن (حویلی، زمین یا آپارتمان)، نشانی کامل (ولایت، ناحیه یا ولسوالی، گذر و کوچه) و مساحت با واحد روشن، مثلاً «۴ بسوه (۴۰۰ متر مربع)».
- حدود اربعه: چه چیزی در شمال، جنوب، شرق و غرب ملک است؛ نام همسایه، کوچه یا سرک.
- قیمت به عدد و به حروف، با نام پول (افغانی یا دالر)، اینکه چقدر همان روز پرداخت شد و باقی کی پرداخت میشود.
- ریشهی مالکیت: فروشنده ملک را چطور به دست آورده (خرید یا میراث)، و اینکه قبالههای پیشین به خریدار سپرده شد.
- تعهد فروشنده که اگر کسی دیگر مالکیت ملک را ثابت کند، پول خریدار را پس میدهد.
- امضا یا نشان انگشت فروشنده، خریدار و دستکم دو شاهد، با نام و نمبر تذکرهی شاهدها، و در صورت امکان تأیید وکیل گذر.
اگر معامله از راه رهنمای معاملات انجام میشود، همینها روی ستهی رسمی بیع وزارت عدلیه نوشته میشوند، نه روی کاغذ ساده. و قبالهی عرفی، هر قدر کامل نوشته شود، در هیچ دفتری ثبت نمیشود و جای قبالهی شرعی را نمیگیرد.
آیا قبالهی عرفی را میشود شرعی کرد؟
در بسیاری از موارد بله، اما نه همیشه. بهطور کلی صاحب ملک با قبالههای عرفی، شاهدها و مدارک دیگر به محکمه مراجعه میکند و محکمه، معمولاً با پرسش از ادارههای مربوط، بررسی میکند که ملک واقعاً مال اوست و زمین دولتی یا مال کسی دیگر نیست. این روند ممکن است طولانی و پرمصرف باشد و برای زمینهایی که ادعای دولتی دارند، اغلب ممکن نیست.
برای نمرههایی که خود شاروالی کابل توزیع کرده، شاروالی با محکمهی استیناف کابل و ادارهی اراضی روندی به نام «قباله اول» دارد.
قاعدهها و مدارک لازم برای این کار در زمانهای مختلف تغییر کردهاند. پیش از اینکه به امید شرعیکردن قباله، ملکی عرفی بخرید، با محکمه یا یک وکیل مدافع مشوره کنید.
قبالهی ملکی چیست؟
در آسوده برای نوع سند سه گزینه هست: شرعی، عرفی و ملکی. «ملکی» برای ملکهایی است که سند مالکیت دیگری دارند؛ مثلاً سند ملکیت شاروالی که برای نمرههای شهرکهای شاروالی بعد از پرداخت پول نمره داده میشود. سند دیگری که گاهی دیده میشود سرتفیکت تصرف است که ادارهی اراضی از سال ۱۳۹۵ برای ساکنان بعضی مناطق کابل توزیع کرد. اگر ملکی سند «ملکی» دارد، بپرسید سند را کدام اداره صادر کرده و همانجا اصل بودنش را بررسی کنید.
در آسوده ملک را با نوع قباله جستجو کنید
هر اعلان در آسوده نوع سند ملک را نشان میدهد و در فیلترهای جستجو هم میتوانید نوع سند را انتخاب کنید تا فقط ملکهایی را ببینید که با آن راحتترید. اعلانهای خانه و حویلی فروشی در کابل و زمین فروشی در کابل را ببینید.
آسوده مالکیت ملکها را تأیید نمیکند. نوع سند را فروشنده اعلام میکند و بررسی آن پیش از معامله به عهدهی خریدار است.
پرسشهای رایج
فرق قبالهی شرعی و عرفی چیست؟
قبالهی شرعی را محکمه صادر و در دفتر خود ثبت میکند. قبالهی عرفی را خود دو طرف معامله با حضور شاهدها مینویسند و در جایی ثبت نمیشود. به همین دلیل قبالهی شرعی مالکیت را محکمتر ثابت میکند.
آیا خریدن خانه با قبالهی عرفی خطرناک است؟
خطرش بیشتر از قبالهی شرعی است، اما در اعلانهای فروش خانه در کابل بیشتر خانهها قبالهی عرفی دارند و مردم هر روز چنین خانههایی را میخرند. اگر زنجیرهی قبالهها، همسایهها، وکیل گذر و وضعیت زمین را با دقت بررسی کنید، بخش بزرگی از این خطر کم میشود.
چرا خانهی قبالهی عرفی ارزانتر است؟
چون خریدار خطر بیشتری را قبول میکند: مالکیت ثبت رسمی ندارد، ممکن است ادعای دیگری پیدا شود و فروش بعدی سختتر است. در اعلانهای کابل، خانههای قبالهی شرعی بهطور میانه حدود ۴۰ فیصد گرانتر فی متر مربع اعلان شدهاند.
قبالهی شرعی چه چیزهایی دارد؟
قبالهی شرعی را محکمه روی فورم خود مینویسد، پس نمونهای نیست که خودتان پر کنید. در آن نام محکمه، نمبر و تاریخ ثبت، مشخصات فروشنده و خریدار، مساحت و حدود اربعهی ملک، قیمت، و مهر و امضای محکمه میآید. قبالههایی که از اول حمل ۱۴۰۲ صادر شدهاند، بارکود هم دارند.
اصل بودن قبالهی شرعی را چطور بررسی کنم؟
از محکمهای که قباله را صادر کرده استعلام بخواهید. محکمه از روی دفتر ثبت خود تأیید میکند که قباله اصل است و ملک به نام چه کسی ثبت شده. اگر ملک را از راه رهنمای معاملات میخرید، ستهی رسمی را هم در وزارت عدلیه یا ریاست عدلیهی ولایت بررسی کنید.
این نوشته آخرین بار در عقرب ۱۴۰۵ بهروز شد.


