گروی یک روش رایج برای کرایه‌نشینی در کابل و شهرهای دیگر افغانستان است: به جای این‌که ماه‌به‌ماه کرایه بدهید، یک مبلغ کلان را یک‌جا به صاحب‌خانه می‌دهید، در مدت قرارداد بدون کرایه (یا با کرایه کم) در خانه زندگی می‌کنید، و در پایان مدت همان مبلغ را پس می‌گیرید. صاحب‌خانه در این مدت از پول استفاده می‌کند و شما از خانه.
در این راهنما می‌خوانید گروی دقیقاً چطور کار می‌کند، امروز از نظر قانونی چه وضعی دارد، معمولاً چقدر طول می‌کشد، در قرارداد چه باید روشن باشد، چه خطرهایی دارد و مردم چطور از پول‌شان محافظت می‌کنند.
گروی چطور کار می‌کند؟
یک مثال ساده:
- شما آپارتمانی پیدا می‌کنید که صاحبش آن را به گروی می‌دهد، مثلاً برای ۲۰ لک افغانی.
- قرارداد می‌نویسید و ۲۰ لک را به صاحب‌خانه می‌پردازید.
- کلید را می‌گیرید و در مدت قرارداد، مثلاً یک سال، کرایه نمی‌پردازید.
- در پایان مدت، خانه را تخلیه می‌کنید و صاحب‌خانه ۲۰ لک شما را پس می‌دهد. اگر هر دو طرف بخواهند، قرارداد را تمدید می‌کنید.
گروی همراه با کرایه
گاهی صاحب‌خانه خانه را با مبلغ گروی کمتر و یک کرایه ماهانه کم می‌دهد. مثلاً به جای ۲۰ لک، ۱۰ لک گروی و ماهانه چند هزار افغانی کرایه. هرچه پول گروی بیشتر باشد، کرایه ماهانه کمتر می‌شود.
گروی به دالر یا افغانی
پول گروی را هم به افغانی می‌پردازند و هم به دالر. در آگهی‌های آپارتمان کابل در آسوده بیشتر مبالغ گروی به دالر است. هر واحدی که انتخاب شود، باید در قرارداد روشن نوشته شود، چون در پایان همان واحد پس داده می‌شود.
گروی امروز از نظر قانونی چه وضعی دارد؟
گروی هنوز در بازار کابل دیده می‌شود، اما در چند سال اخیر وضع رسمی آن تغییر کرده است. پیش از هر قرارداد این‌ها را بدانید:
- فتوا: وزارت ارشاد، حج و اوقاف در دلو ۱۴۰۰ فتوایی نشر کرد که گروی را، به شکلی که امروز رایج است، «ربا یا شبیه ربا» می‌داند و به جای آن پرداخت کرایه پیشکی به قیمت مناسب را پیشنهاد می‌کند.
- سته گروی دیگر رسمی نیست: وزارت عدلیه اعلام کرده است که دفترهای رهنمای معاملات نمی‌توانند از سته‌های گروی استفاده کنند و به جای آن باید سته بیع وفا (بیع جایزی) را از وزارت بگیرند.
- تنها سته‌های رسمی معتبرند: از اول حمل ۱۴۰۴، در دفترهای رهنمای معاملات تنها سته‌های چاپی رسمی وزارت عدلیه (بیع، بیع وفا یا جایزی، کرایه و فروش موتر) اعتبار دارند و هر کاغذ دیگری باطل شمرده می‌شود. اصل بودن سته را می‌توان در ریاست رهنمای معاملات وزارت عدلیه در دارالامان یا در ریاست عدلیه هر ولایت بررسی کرد.
- مالک یا وکیل شرعی او: وزارت عدلیه در جدی ۱۴۰۴ اعلام کرد که اگر مالک حاضر نیست، کسی که به جای او معامله می‌کند باید وکالت خط شرعی او را داشته باشد. بر پایه گزارش‌ها، پدر، پسر، برادر یا همسر مالک بدون وکالت‌نامه نمی‌تواند خانه را به کرایه یا گروی بدهد یا بفروشد.
یعنی اگر امروز پول کلانی را پیش‌پرداخت می‌کنید تا در خانه‌ای زندگی کنید، بپرسید معامله شما روی کدام سته رسمی نوشته می‌شود: کرایه پیشکی، بیع وفا، یا شکل دیگری که رهنمای معاملات دارای جواز پیشنهاد می‌کند. معامله‌ای که روی کاغذ ساده یا سته غیررسمی نوشته شود، در روز اختلاف پشت شما نمی‌ایستد. قاعده‌ها ممکن است دوباره تغییر کنند؛ پیش از امضا از وزارت عدلیه یا ریاست عدلیه ولایت خود بپرسید.
پول گروی چقدر است؟
در آگهی‌های آسوده در کابل (تا ۳۱ سنبله ۱۴۰۵)، میانه پول گروی یک آپارتمان حدود ۱۹ لک افغانی (حدود ۳۰ هزار دالر) و میانه گروی یک خانه حدود ۱۱ لک افغانی است. این‌ها قیمت‌های پیشنهادی آگهی‌اند و مبلغ نهایی با گفت‌وگو تعیین می‌شود. پول گروی معمولاً برابر با کرایه چندین سال همان خانه است؛ حساب آن را در گروی یا کرایه؟ ببینید.
قرارداد گروی معمولاً چقدر طول می‌کشد؟
مدت گروی اغلب یک سال است، اما مدت را دو طرف تعیین می‌کنند و قراردادهای کوتاه‌تر یا طولانی‌تر هم بسته می‌شود. آنچه در پایان مدت پیش می‌آید باید از اول روشن باشد:
- تمدید: اگر هر دو طرف راضی باشند، قرارداد با همان مبلغ یا مبلغ تازه تمدید می‌شود.
- پس‌دادن پول: صاحب‌خانه پول را برمی‌گرداند و شما خانه را تخلیه می‌کنید.
- وقت برای پیدا کردن پول: صاحب‌خانه‌ای که پول گروی را خرج کرده، شاید تنها وقتی بتواند آن را پس بدهد که گروی‌دار یا کرایه‌نشین بعدی را پیدا کند. بپرسید پول شما دقیقاً در چه روزی پس داده می‌شود.
در قرارداد چه باید روشن باشد؟
قرارداد باید روی سته رسمی و نوشته‌شده باشد، نه زبانی. کم‌ترین چیزهایی که در آن روشن می‌شود:
- نام کامل، نام پدر و شماره تذکره هر دو طرف؛
- نشانی دقیق خانه و این‌که کدام بخش آن به گروی داده می‌شود (همه حویلی یا یک منزل)؛
- مبلغ گروی به عدد و به حروف، و واحد پول (افغانی یا دالر)؛
- تاریخ آغاز و پایان، و روزی که پول پس داده می‌شود؛
- کرایه ماهانه، اگر هست؛
- چه کسی مصارف برق، آب و ترمیم‌ها را می‌پردازد؛
- اگر یکی از دو طرف زودتر قرارداد را فسخ کند چه می‌شود؛
- امضا یا نشان انگشت هر دو طرف و دست‌کم دو شاهد؛
- این‌که کسی که امضا می‌کند خود مالک است یا وکالت‌نامه شرعی مالک را دارد.
خطرهای گروی چیست؟
گروی مبلغ بزرگی را برای مدت طولانی به دست کسی دیگر می‌سپارد. سه خطر اصلی:
۱. صاحب‌خانه نتواند پول را پس بدهد
رایج‌ترین مشکل همین است. صاحب‌خانه پول گروی را در کار، خرید ملک یا مصارف دیگر خرج کرده، از کشور رفته، یا به هر دلیل پول را پس نمی‌دهد. کرایه‌نشین‌ها در گزارش‌های رسانه‌ها از ماه‌ها انتظار برای پس‌گرفتن پول‌شان گفته‌اند.
۲. خانه در مدت قرارداد فروخته شود
اگر صاحب‌خانه خانه را بفروشد، روشن نیست پول شما را چه کسی پس می‌دهد: فروشنده یا خریدار. در قرارداد بنویسید که در صورت فروش خانه، پول گروی پیش از انتقال ملک پس داده می‌شود.
۳. یک خانه دو بار به گروی داده شود
وقتی گروی در هیچ دفتر رسمی ثبت نمی‌شود، هیچ‌چیز جلوی این را نمی‌گیرد که یک خانه هم‌زمان به دو نفر گروی داده شود، یا کسی خانه‌ای را که مال خودش نیست به گروی بدهد. به همین دلیل دیدن قباله خانه و شناختن مالک واقعی ضروری است.
چطور از پول گروی خود محافظت کنیم؟
- قباله را ببینید. مطمئن شوید کسی که با او قرارداد می‌بندید، مالک خانه است یا وکالت‌نامه شرعی مالک را دارد. نام قباله را با تذکره او مقایسه کنید. برای شناختن انواع قباله، قباله شرعی و عرفی را بخوانید.
- از همسایه‌ها و وکیل گذر بپرسید. آن‌ها معمولاً می‌دانند خانه مال کیست و آیا پیش‌تر به کسی دیگر گروی داده شده یا نه.
- روی سته رسمی قرارداد ببندید. قرارداد روی کاغذ ساده یا سته غیررسمی امروز اعتبار ندارد، و بدون قرارداد معتبر ثابت‌کردن پرداخت بسیار سخت است.
- پول را طوری بپردازید که ثبت شود. اگر می‌توانید از راه بانک یا صرافی بپردازید که رسید بدهد؛ اگر نقد می‌پردازید، رسید امضاشده بگیرید.
- با رهنمای معاملات دارای جواز کار کنید. رهنمای معاملات دارای جواز سته‌های رسمی وزارت عدلیه را دارد و از هر دو طرف شناخت دارد.
- بخشی را گروی و بخشی را کرایه بدهید. اگر به توان صاحب‌خانه برای پس‌دادن پول مطمئن نیستید، مبلغ کمتری گروی بدهید.
آیا گروی از نظر شرعی درست است؟
این پرسش را بسیاری می‌پرسند و علمای دین درباره آن نظرهای مختلف دارند:
- گروهی می‌گویند گروی در اصل قرض است و چون قرض‌دهنده در عوض آن بدون کرایه در خانه زندگی می‌کند، از قرض سود برده، و قرضی که سود بیاورد ربا است. فتوای وزارت ارشاد، حج و اوقاف (که بالاتر آمد) بر همین نظر است.
- بعضی از فقهای حنفی استفاده از ملک را وقتی درست دانسته‌اند که مالک آشکارا و بدون هیچ شرطی اجازه آن را بدهد. همان فتوا این نظر را آورده، اما آن را با شکل امروزی گروی جور نمی‌داند.
- بیع وفا (بیع جایزی)، یعنی فروش ملک با این شرط که فروشنده بتواند آن را با همان پول پس بخرد، را بسیاری از فقهای متأخر حنفی از روی ضرورت جایز دانسته‌اند. امروز همین، سته رسمی وزارت عدلیه به جای گروی است.
- گروهی دیگر گروی همراه با کرایه را، وقتی کرایه‌ای واقعی پرداخته شود، نوعی کرایه با پیش‌پرداخت می‌دانند.
آسوده در این باره فتوا نمی‌دهد. اگر این موضوع برای شما مهم است، پیش از بستن قرارداد از یک عالم دین مورد اعتماد بپرسید.
پیش از گروی کردن خانه
- قباله و تذکره مالک را ببینید.
- از همسایه‌ها درباره مالک و گروی‌های قبلی بپرسید.
- واحد پول، مدت و روز پس‌دادن پول را روشن کنید.
- قرارداد را روی سته رسمی با دو شاهد بنویسید.
- رسید پرداخت بگیرید.
اگر دنبال خانه برای گروی هستید، خانه‌های گروی در کابل و آپارتمان گروی در کابل را در آسوده ببینید. در صفحه آگهی‌ها می‌توانید نوع معامله را روی «گروی» بگذارید تا فقط همین آگهی‌ها را ببینید.
پرسش‌های رایج
فرق گروی و کرایه چیست؟
در کرایه هر ماه مبلغی می‌پردازید که دیگر پس نمی‌گیرید. در گروی یک مبلغ کلان را یک‌جا می‌دهید، کرایه نمی‌پردازید یا کم می‌پردازید، و در پایان مدت همان مبلغ را پس می‌گیرید.
اگر صاحب‌خانه پول گروی را پس ندهد چه کنم؟
اول با خود او و با شاهدهای قرارداد گفت‌وگو کنید. اگر نتیجه نداد، با قرارداد و رسیدهای پرداخت به محکمه مراجعه کنید. به همین دلیل قرارداد روی سته رسمی و رسید پرداخت از روز اول مهم است.
آیا در گروی مصارف برق و آب به دوش ساکن خانه است؟
معمولاً بله، اما این را باید در قرارداد روشن بنویسید تا بعداً اختلافی پیش نیاید.
می‌توانم پیش از پایان مدت خانه را ترک کنم و پولم را بگیرم؟
بستگی به قرارداد و توافق با صاحب‌خانه دارد. بسیاری از صاحب‌خانه‌ها پول را تنها در پایان مدت پس می‌دهند. این حالت را پیش از امضا در قرارداد بنویسید.
آیا گروی امروز قانونی است؟
وزارت عدلیه سته‌های گروی را از دفترهای رهنمای معاملات برداشته و از اول حمل ۱۴۰۴ تنها سته‌های رسمی، از جمله بیع وفا (جایزی) و کرایه، را معتبر می‌داند. گروی هنوز در بازار دیده می‌شود، اما پیش از قرارداد از یک رهنمای معاملات دارای جواز یا ریاست عدلیه بپرسید معامله شما روی کدام سته رسمی نوشته می‌شود.
این نوشته آخرین بار در سنبله ۱۴۰۵ به‌روز شد.