از اول حمل ۱۴۰۴، قرارداد کرایه‌ای که در دفتر رهنمای معاملات بسته می‌شود، تنها روی سته‌ی چاپی رسمی وزارت عدلیه اعتبار دارد، و قرارداد کرایه روی کاغذ سفید یا سته‌ای که کسی خودش ساخته باشد، در روز اختلاف پذیرفته نمی‌شود. پس پیش از این‌که کلید بگیرید، باید بدانید قرارداد روی کدام کاغذ نوشته می‌شود، چه چیزهایی در آن باید روشن باشد، و کرایه در سال ۱۴۰۵ تا چه اندازه می‌تواند بالا برود.

در این راهنما سته‌ی رسمی کرایه، مدارک لازم، کمیشن رهنمای معاملات، قاعده‌ی ۱۰ فیصد، و بندهایی را می‌خوانید که پیش از امضا باید با دقت بخوانید یا به قرارداد اضافه کنید.

قرارداد کرایه روی کدام کاغذ نوشته می‌شود؟

  • سته‌ی رسمی: وزارت عدلیه اعلام کرده که از اول حمل ۱۴۰۴ در سراسر کشور، معامله‌های کرایه، خرید و فروش و بیع وفا در دفترهای رهنمای معاملات تنها روی سته‌های چاپی رسمی اعتبار دارند. سته‌ها را یک شرکت دولتی چاپ می‌کند و هر سته شماره‌ی مسلسل دارد.
  • کاغذ سفید اعتبار ندارد: کمیته‌ای که وزارت عدلیه برای کنترول کرایه‌ی منازل رهبری می‌کند، در سنبله ۱۴۰۴ اعلام کرد که قراردادهای کرایه روی کاغذ سفید یا سته‌های خودساخته برای رسیدگی معتبر نیستند و متخلفان پیگرد می‌شوند.
  • سیستم آنلاین در کابل: وزارت عدلیه در اسد ۱۴۰۵ اعلام کرد که بیش از ۳٬۲۰۰ دفتر رهنمای معاملات در کابل در سیستم آنلاین رهنمای معاملات ثبت شده‌اند، همه‌ی معامله‌های املاک در همین سیستم ثبت می‌شوند، و معامله‌ای که بیرون از این سیستم و به شکل قلمی ثبت شود، اعتبار قانونی ندارد. هر دفتر ثبت‌شده یک بارکد دارد که با آن می‌توانید اعتبار جوازش را بررسی کنید.
  • بررسی سته: هر طرف می‌تواند نسخه‌ی خود را به وزارت عدلیه یا ریاست عدلیه‌ی ولایت ببرد تا اصل بودن آن بررسی شود.

حتی اگر خانه را خودتان پیدا کرده‌اید، مثلاً از روی اعلانی در آسوده، قرارداد را روی سته‌ی رسمی و از راه یک رهنمای معاملات دارای جواز بنویسید. قرارداد زبانی یا دست‌نویس در روز اختلاف پشت شما نمی‌ایستد.

برای بستن قرارداد کرایه چه مدارکی لازم است؟

  • تذکره‌ی هر دو طرف. وزارت عدلیه از فروشنده و خریدار می‌خواهد با دیدن تذکره و اسناد یکدیگر را بشناسند، و در کرایه هم همین روش رایج است. تذکره‌ی طرف دیگر را ببینید و نام و نمبر آن را در قرارداد بنویسید.
  • مالک یا وکیل شرعی او. کسی که خانه را کرایه می‌دهد باید مالک باشد، یا اگر مالک حاضر نیست، وکالت خط شرعی او را داشته باشد. رهنمای معاملات سندهای مالکیت را بررسی می‌کند.
  • فورم پاسپورت ساحوی. وزارت عدلیه معامله‌ای را که فورم پاسپورت ساحوی آن پر نشده باشد، معتبر نمی‌داند. بر پایه‌ی گزارش‌ها، کرایه‌نشین برای این فورم معمولاً دو ضامن لازم دارد.

کمیشن رهنمای معاملات در کرایه چقدر است؟

بر پایه‌ی اعلام وزارت عدلیه در جدی ۱۴۰۴، کمیشن کرایه نصف کرایه‌ی یک ماه است: کرایه‌ی هفت و نیم روز از مالک و کرایه‌ی هفت و نیم روز از کرایه‌نشین. مثلاً برای آپارتمانی با کرایه‌ی ماهانه‌ی ۱۷ هزار افغانی، کمیشن کل ۸٬۵۰۰ افغانی است و هر طرف ۴٬۲۵۰ افغانی می‌پردازد. گرفتن پول اضافه یا «شیرینی» اجازه نیست.

کرایه در سال ۱۴۰۵ چقدر می‌تواند بالا برود؟

  • قاعده‌ی ۱۴۰۵: بر پایه‌ی گزارش‌های رادیو آزادی و خامه پرس در ثور ۱۴۰۵، معیار کرایه‌ی خانه‌ها و بلاک‌های رهایشی در سال ۱۴۰۵ کرایه‌ی سال ۱۴۰۳ به اضافه‌ی حداکثر ۱۰ فیصد است؛ نه کرایه‌ی پارسال.
  • یک مثال: اگر کرایه‌ی یک خانه در ۱۴۰۳ ماهانه ۱۵ هزار افغانی بوده، کرایه‌ی آن در ۱۴۰۵ نباید از ۱۶٬۵۰۰ افغانی بیشتر شود.
  • پیش‌زمینه: وزارت عدلیه در اسد ۱۴۰۴ افزایش کرایه را به خاطر برگشت مهاجران منع کرد، و کمی بعد، در همان ماه، کمیته‌ی کنترول کرایه حداکثر ۱۰ فیصد افزایش نسبت به ۱۴۰۳ را اجازه داد. تیم‌های این کمیته در سنبله ۱۴۰۴ ده‌ها دفتر رهنمای معاملات و بلاک رهایشی را بررسی کردند و چند دفتر را بستند.
  • شکایت: شکایت از افزایش کرایه را می‌شود به صورت کتبی به ریاست عمومی انسجام وزارت عدلیه در کابل، یا به ریاست عدلیه‌ی ولایت داد. از سنبله ۱۴۰۴ کرایه‌نشینان می‌توانند به حوزه‌ی امنیتی مربوط هم شکایت کنند، که اگر موضوع را حل نکرد، آن را به کمیته‌ی کنترول کرایه می‌فرستد. وزارت عدلیه برای مشوره‌ی حقوقی و شرعی رایگان شماره‌ی ۱۸۸ را دارد.

رسانه‌ها گزارش داده‌اند که با وجود این قاعده، کرایه در بسیاری جاها بالا رفته است. در قرارداد، کرایه‌ی سال‌های پیش را اگر می‌دانید بپرسید، و مبلغ کرایه را روشن بنویسید.

بندهایی که پیش از امضا باید بخوانید

قانون مدنی افغانستان (۱۳۵۵) قاعده‌های کرایه را در ماده‌های ۱۳۲۲ تا ۱۳۹۷ آورده است، و بسیاری از آن‌ها تنها وقتی اجرا می‌شوند که در قرارداد طور دیگری نوشته نشده باشد. به همین دلیل آنچه در قرارداد می‌نویسید مهم است. روشن نیست محکمه‌های امروز این ماده‌ها را چقدر اجرا می‌کنند؛ ماده‌ها را برای فهم حق و وظیفه‌ی هر طرف بخوانید و در اختلاف با یک وکیل مدافع مشوره کنید.

۱. خانه، مدت و مبلغ

قانون مدنی (ماده‌ی ۱۳۲۴) قراردادی را که خانه، استفاده از آن، مدت و مبلغ کرایه را روشن نکند، فاسد می‌داند. پس این‌ها را کامل بنویسید:

  • نشانی دقیق، و این‌که کدام بخش کرایه داده می‌شود: همه‌ی حویلی یا یک منزل، چند اتاق، و این‌که تشناب، آشپزخانه، بام یا صحن حویلی مشترک است یا نه؛
  • تاریخ آغاز و پایان قرارداد؛
  • مبلغ کرایه به عدد و به حروف، و واحد پول (افغانی یا دالر)؛
  • روز پرداخت هر ماه و شیوه‌ی پرداخت. اگر روز پرداخت نوشته نشود، عرف محل معیار است (ماده‌ی ۱۳۷۳).

۲. کرایه‌ی پیشکی و پول ضمانت

پرداخت کرایه به شکل پیشکی در قانون مدنی جایز است (ماده‌های ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲) و هیچ قاعده‌ای که پیدا کردیم، تعداد ماه‌های پیشکی را محدود نمی‌کند. بر پایه‌ی گزارش‌ها، در کابل صاحب‌خانه‌ها اغلب پنج یا شش ماه کرایه را پیشکی می‌خواهند، و گاهی پول ضمانت جداگانه‌ای هم. بنویسید:

  • چند ماه پیشکی پرداخته شده و از کدام ماه‌ها کم می‌شود؛
  • اگر پول ضمانت گرفته می‌شود، مبلغ آن و این‌که در پایان قرارداد چه وقت و به چه شرطی پس داده می‌شود؛
  • اگر قرارداد پیش از وقت تمام شود، با کرایه‌ی پیشکی ماه‌های باقی‌مانده چه می‌شود.

۳. بل‌ها و مصارف

بر پایه‌ی قانون مدنی (ماده‌ی ۱۳۵۳)، مالیات ملک به عهده‌ی مالک است و مصرف آب و برق به عهده‌ی کرایه‌نشین، مگر این‌که طور دیگری توافق شود. بنویسید چه کسی بل برق، آب، صفایی و مصارف مشترک بلاک را می‌پردازد، و بل‌ها در روز تحویل خانه تا کجا پرداخت شده‌اند.

۴. ترمیم‌ها

  • ترمیم‌های لازم به عهده‌ی مالک است: مالک باید خرابی‌ای را که استفاده از خانه را مختل می‌کند، ترمیم کند (ماده‌ی ۱۳۵۱). اگر نکند، کرایه‌نشین می‌تواند قرارداد را فسخ کند یا با اجازه‌ی محکمه ترمیم کند و مصرفش را از کرایه کم کند. ترمیم فوری و ساده‌ای را که مالک پس از خبر دادن انجام نداده، کرایه‌نشین می‌تواند خودش انجام دهد و با رسید حساب کند (ماده‌ی ۱۳۵۲).
  • ترمیم‌های کوچک به عهده‌ی کرایه‌نشین است: ترمیم‌های جزئی‌ای که عرف ایجاب می‌کند، به عهده‌ی کرایه‌نشین است (ماده‌ی ۱۳۶۹)، مگر این‌که قرارداد چیز دیگری بگوید.

چون «کوچک» و «لازم» را هر کس به گونه‌ای می‌فهمد، بهتر است چند مثال را در قرارداد بنویسید: نل آب، کلکین شکسته، سیم‌کشی برق، بام که چکه می‌کند.

۵. وضع خانه در روز تحویل

کرایه‌نشین باید خانه را به همان وضعی پس بدهد که گرفته، و اگر وضع خانه در روز تحویل نوشته نشده باشد، فرض می‌شود خانه در وضع خوب تحویل داده شده است (ماده‌ی ۱۳۷۶). پس در روز تحویل:

  • وضع خانه و هر عیبی را که می‌بینید در قرارداد یا یک ورق ضمیمه بنویسید؛
  • فهرست وسایلی را که با خانه داده می‌شود بنویسید؛
  • از هر اتاق عکس و ویدیوی تاریخ‌دار بگیرید و برای مالک هم بفرستید.

۶. تمدید، خبر دادن و فسخ

  • پایان مدت: قرارداد در پایان مدت خودبه‌خود تمام می‌شود (ماده‌ی ۱۳۸۴). اگر کرایه‌نشین بماند و مالک با دانستن آن اعتراضی نکند، قرارداد با همان شرایط تمدید می‌شود (ماده‌ی ۱۳۸۵).
  • خبر دادن: برای قراردادی که مدت ندارد، کسی که می‌خواهد آن را تمام کند باید پیش از نیمه‌ی آخر دوره‌ی کرایه، مثلاً پیش از نیمه‌ی آخر ماه، به طرف دیگر خبر بدهد (ماده‌ی ۱۳۴۶). مدت خبر دادن را در قرارداد به روز بنویسید.
  • مالک نمی‌تواند زودتر بیرون کند: مالک نمی‌تواند قرارداد مدت‌دار را پیش از وقت فسخ کند، حتی برای این‌که خودش در خانه زندگی کند، مگر این‌که قرارداد این حق را به او داده باشد (ماده‌ی ۱۳۹۳).
  • افزایش کرایه در تمدید: اگر قرارداد تمدید می‌شود، کرایه‌ی تازه و قاعده‌ی ۱۰ فیصد را در نظر بگیرید.

۷. کرایه دادن به کسی دیگر

کرایه‌نشین می‌تواند خانه یا بخشی از آن را به کسی دیگر کرایه بدهد، مگر این‌که قرارداد منع کرده باشد (ماده‌های ۱۳۷۹ و ۱۳۸۰). اگر مالک این را نمی‌خواهد، یا کرایه‌نشین به آن نیاز دارد، روشن بنویسید.

۸. اگر خانه فروخته شود

اگر خانه در مدت قرارداد فروخته شود، قراردادی که تاریخش پیش از فروش ثابت نشده باشد، خریدار را پابند نمی‌کند. خریدار باید پیش از بیرون کردن کرایه‌نشین خبر بدهد، و اگر پیش از پایان مدت او را بیرون کند، باید جبران کند (ماده‌های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۲). سته‌ی رسمی با شماره‌ی مسلسل و تاریخ، همان ثبوتی است که کرایه‌نشین در این حالت لازم دارد. اگر یک خانه به دو نفر کرایه داده شود، قانون مدنی (ماده‌ی ۱۳۶۲) کسی را مقدم می‌داند که با نیت نیک زودتر خانه را تحویل گرفته، یا قراردادش را پیش از آن ثبت کرده است.

۹. امضاها

قرارداد باید امضا یا نشان انگشت مالک (یا وکیل شرعی او) و کرایه‌نشین، و نام رهنمای معاملات و شماره‌ی جواز او را داشته باشد. نسخه‌ی خود را با شماره‌ی مسلسل نگه دارید.

فهرست کوتاه پیش از امضا

بندبررسی شد؟
سته‌ی رسمی با شماره‌ی مسلسل☐
تذکره‌ی مالک، یا وکالت خط شرعی کسی که به جای او امضا می‌کند☐
مبلغ کرایه به عدد و حروف، و واحد پول☐
کرایه‌ی ۱۴۰۵ بیش از کرایه‌ی ۱۴۰۳ به اضافه‌ی ۱۰ فیصد نیست☐
ماه‌های پیشکی و پول ضمانت، و شرط پس‌دادن آن☐
بل‌ها و ترمیم‌ها به عهده‌ی کیست☐
وضع خانه و فهرست وسایل در روز تحویل☐
مدت، تمدید و مدت خبر دادن☐

کرایه یا پیش‌پرداخت کلان؟

اگر به جای کرایه‌ی ماهانه پول کلانی را یک‌جا می‌دهید تا در خانه زندگی کنید، این دیگر قرارداد کرایه‌ی عادی نیست. معامله‌ی گروی را در گروی چیست؟ و سته‌ی رسمی‌ای را که امروز جای آن را گرفته، در بیع وفا (بیع جایزی) چیست؟ بخوانید. برای مقایسه‌ی هزینه‌ی دو راه، گروی یا کرایه؟ را ببینید.

در اعلان‌های آسوده در کابل تا ۳۱ سنبله ۱۴۰۵، میانه‌ی کرایه‌ی ماهانه‌ی یک آپارتمان حدود ۱۷ هزار افغانی (۶۳۵ اعلان) و یک خانه حدود ۱۸ هزار افغانی (۲۲۵ اعلان) بود؛ اعلان‌های دالری به نرخ ۶۴٫۷ افغانی حساب شده‌اند. این‌ها کرایه‌های پیشنهادی اعلان‌اند. اعلان‌های آپارتمان کرایی در کابل و خانه کرایی در کابل را ببینید و در صفحه‌ی اعلان‌ها نوع معامله را روی «کرایی» بگذارید.

پرسش‌های رایج

آیا قرارداد کرایه روی کاغذ ساده اعتبار دارد؟

نه. وزارت عدلیه اعلام کرده که از اول حمل ۱۴۰۴ تنها سته‌های چاپی رسمی در دفترهای رهنمای معاملات اعتبار دارند، و قرارداد کرایه روی کاغذ سفید یا سته‌ی خودساخته برای رسیدگی معتبر نیست.

صاحب‌خانه در ۱۴۰۵ چقدر می‌تواند کرایه را بالا ببرد؟

بر پایه‌ی قاعده‌ای که گزارش شده، کرایه‌ی ۱۴۰۵ نباید از کرایه‌ی سال ۱۴۰۳ به اضافه‌ی ۱۰ فیصد بیشتر باشد. شکایت را می‌شود به ریاست عمومی انسجام وزارت عدلیه، ریاست عدلیه‌ی ولایت یا حوزه‌ی امنیتی مربوط داد.

کمیشن رهنمای معاملات برای کرایه چقدر است؟

نصف کرایه‌ی یک ماه: کرایه‌ی هفت و نیم روز از مالک و هفت و نیم روز از کرایه‌نشین.

ترمیم خانه‌ی کرایی به عهده‌ی کیست؟

ترمیم خرابی‌هایی که استفاده از خانه را مختل می‌کند، به عهده‌ی مالک است، و ترمیم‌های کوچکی که عرف ایجاب می‌کند، به عهده‌ی کرایه‌نشین؛ مگر این‌که قرارداد طور دیگری گفته باشد. بهتر است چند مثال را در قرارداد بنویسید.

آیا صاحب‌خانه می‌تواند پیش از پایان قرارداد مرا بیرون کند؟

بر پایه‌ی قانون مدنی، مالک نمی‌تواند قرارداد مدت‌دار را پیش از وقت فسخ کند، حتی برای زندگی خودش، مگر این‌که قرارداد این حق را به او داده باشد. اگر اختلاف پیش آمد، با سته‌ی رسمی به ریاست عدلیه یا محکمه مراجعه کنید، یا با شماره‌ی ۱۸۸ وزارت عدلیه مشوره کنید.


این نوشته آخرین بار در میزان ۱۴۰۵ به‌روز شد.