بیع وفا (که به آن بیع جایزی هم می‌گویند) یعنی مالک ملک خود را به مبلغی می‌فروشد، با این شرط که هر وقت همان مبلغ را پس بدهد، ملک به او برمی‌گردد. خریدار در این مدت از ملک استفاده می‌کند، اما نمی‌تواند آن را به کسی دیگر بفروشد. از وقتی وزارت عدلیه سته‌های گروی را از دفترهای رهنمای معاملات برداشت، بیع وفا سته‌ی رسمی‌ای است که رهنمای معاملات برای معامله‌ای شبیه گروی به کار می‌برد.

در این راهنما می‌خوانید بیع وفا چطور کار می‌کند، چه فرقی با گروی دارد، قانون مدنی درباره‌ی آن چه می‌گوید، در دفتر رهنمای معاملات چطور بسته می‌شود، و پیش از دادن پول چه چیزهایی را باید بررسی کنید.

بیع وفا به زبان ساده

یک مثال:

  1. خانواده‌ای می‌خواهد در یک آپارتمان زندگی کند و ۲۰ لک افغانی پول دارد.
  2. مالک آپارتمان را با سته‌ی بیع وفا به همان ۲۰ لک به این خانواده «می‌فروشد».
  3. خانواده در آپارتمان زندگی می‌کند و کرایه‌ی ماهانه نمی‌پردازد، چون در این مدت ملک در دست خودش است.
  4. هر وقت مالک ۲۰ لک را پس بدهد، آپارتمان به او برمی‌گردد و معامله فسخ می‌شود.

از بیرون، این همان چیزی است که مردم گروی می‌گویند: پولی یک‌جا داده می‌شود، کسی در خانه زندگی می‌کند و در پایان پول برمی‌گردد. فرق در شکل حقوقی معامله است. اگر با خود گروی آشنا نیستید، اول گروی چیست؟ را بخوانید.

چرا بیع وفا جای گروی را گرفت؟

  • فتوا درباره‌ی گروی: وزارت ارشاد، حج و اوقاف در دلو ۱۴۰۰ فتوایی نشر کرد که گروی را، به شکلی که رایج است، «ربا یا شبیه ربا» می‌داند. آن فتوا به جای گروی کرایه‌ی پیشکی به قیمت مناسب را پیشنهاد کرد، نه بیع وفا.
  • سته‌ی گروی برداشته شد: وزارت عدلیه اعلام کرد که رهنمای معاملات دارای جواز نمی‌تواند از سته‌های گروی استفاده کند و به جای آن باید سته‌ی بیع وفا (بیع جایزی) را از ریاست رهنمای معاملات وزارت بگیرد.
  • تنها سته‌های رسمی معتبرند: از اول حمل ۱۴۰۴، در دفترهای رهنمای معاملات تنها سته‌های چاپی رسمی وزارت عدلیه برای چهار نوع معامله اعتبار دارند: خرید و فروش، بیع وفا (جایزی)، کرایه، و فروش موتر. هر کاغذ دیگری باطل شمرده می‌شود.

گروی هنوز در بازار دیده می‌شود و اعلان‌های گروی زیاد است. اما اگر معامله از راه رهنمای معاملات انجام شود، روی یکی از این سته‌ها نوشته می‌شود؛ برای معامله‌ای که پول کلانی یک‌جا داده می‌شود و در پایان برمی‌گردد، این سته بیع وفا است.

فرق بیع وفا و گروی چیست؟

گرویبیع وفا (بیع جایزی)
شکل معاملهپول به صاحب‌خانه داده می‌شود و در عوض در خانه زندگی می‌کنیدملک با شرط پس‌گرفتن فروخته می‌شود
ملک در این مدتمال صاحب‌خانه استتا وقت پس‌گرفتن، در حکم مال خریدار است
سته‌ی رسمیدیگر در دفتر رهنمای معاملات نیستسته‌ی رسمی وزارت عدلیه
مدتمعمولاً یک سال یا مدتی که دو طرف تعیین کننددر قانون مدنی به مدت بسته نمی‌شود (پایین‌تر)
فروختن ملکصاحب‌خانه می‌تواند بفروشدخریدار نمی‌تواند بفروشد
پایان معاملهصاحب‌خانه پول را پس می‌دهد و ساکن خانه را تخلیه می‌کندمالک پول را پس می‌دهد و ملک به او برمی‌گردد

قانون مدنی درباره‌ی بیع وفا چه می‌گوید؟

قانون مدنی افغانستان (۱۳۵۵) بیع وفا را در ماده‌های ۱۱۳۶ تا ۱۱۵۱ آورده است. به زبان ساده:

  • تعریف (ماده‌ی ۱۱۳۶): در بیع وفا فروشنده حق دارد ملک را پس بگیرد، و خریدار حق دارد پولش را پس بگیرد.
  • بدون مدت (ماده‌ی ۱۱۳۷): حق پس‌گرفتن هیچ‌کدام از دو طرف را نمی‌شود به مدتی مشروط کرد، و هر توافقی خلاف این باطل است. یعنی بندی مثل «اگر تا یک سال پول را پس ندادی، خانه از خریدار است» در قانون اعتبار ندارد.
  • استفاده بله، فروش نه (ماده‌ی ۱۱۳۸): خریدار می‌تواند از ملک استفاده کند، خودش در آن زندگی کند یا آن را به کرایه بدهد، اما نمی‌تواند آن را بفروشد یا مالکیتش را به کسی دیگر انتقال بدهد.
  • وقتی مالک پول ندارد (ماده‌ی ۱۱۳۹): فروشنده تنها وقتی می‌تواند ملک را بفروشد که خریدار پولش را بخواهد و فروشنده جز با فروش ملک نتواند آن را بپردازد.
  • پس‌گرفتن ملک (ماده‌های ۱۱۴۱ و ۱۱۴۲): با ابلاغ رسمی فروشنده به خریدار انجام می‌شود. برای این‌که در برابر اشخاص دیگر هم اثر داشته باشد، باید ثبت شود. فروشنده مصارف قرارداد را هم می‌پردازد، مگر این‌که طور دیگری توافق شده باشد.
  • ترمیم‌ها (ماده‌ی ۱۱۴۳): مصارف لازم و مفیدی که خریدار با اجازه‌ی فروشنده کرده و ارزش ملک را بالا برده، قابل مطالبه است.
  • مرگ (ماده‌ی ۱۱۵۰): با مرگ یکی از دو طرف، وارثانش جای او را می‌گیرند.
  • گرو پنهان باطل است (ماده‌ی ۱۱۵۱): اگر شرط شده باشد که پول با سود پس داده شود، یا ملک در عمل در دست فروشنده بماند، قانون معامله را گرو گذاشتن ملک می‌شمارد و آن را هم به عنوان بیع و هم به عنوان گرو باطل می‌داند.

روشن نیست محکمه‌های امروز این ماده‌ها را چقدر اجرا می‌کنند؛ مقام‌ها گفته‌اند قانون‌های پیشین تا جایی معتبرند که با شریعت در تضاد نباشند. پیش از معامله، با ریاست عدلیه، محکمه یا یک وکیل مدافع مشوره کنید.

بیع وفا در دفتر رهنمای معاملات چطور بسته می‌شود؟

بر پایه‌ی آنچه وزارت عدلیه در جدی ۱۴۰۴ برای دفترهای رهنمای معاملات اعلام کرد:

  • سته‌ی رسمی: معامله روی سته‌ی چاپی وزارت عدلیه نوشته می‌شود. سته چند نسخه با یک شماره‌ی مسلسل دارد: برای مالک، برای طرف دیگر، برای اداره‌ی مالیه، و برای وزارت عدلیه پس از ثبت در کتاب دفتر.
  • شناختن یکدیگر: دو طرف باید با دیدن تذکره و اسناد، یکدیگر را بشناسند. رهنمای معاملات باید سندهای مالکیت فروشنده را بررسی کند.
  • اگر مالک حاضر نیست: کسی که به جای مالک معامله می‌کند، باید وکالت خط شرعی مالک را داشته باشد.
  • فورم پاسپورت ساحوی: معامله‌ای که فورم پاسپورت ساحوی آن پر نشده باشد، اعتبار ندارد.
  • کمیشن: کمیشن رهنمای معاملات در خرید و فروش و بیع وفا ۱٫۵ فیصد قیمت است که نصف آن را هر طرف می‌پردازد. گرفتن «شیرینی» یا پول اضافه اجازه نیست، و رهنمای معاملاتی که تخلف کند، جوازش را از دست می‌دهد.
  • سیستم آنلاین در کابل: وزارت عدلیه در اسد ۱۴۰۵ اعلام کرد که بیش از ۳٬۲۰۰ دفتر رهنمای معاملات در کابل در سیستم آنلاین رهنمای معاملات ثبت شده‌اند، همه‌ی معامله‌های املاک در همین سیستم ثبت می‌شوند، و معامله‌ای که بیرون از این سیستم و به شکل قلمی ثبت شود، اعتبار قانونی ندارد.
  • بررسی سته: هر کدام از دو طرف می‌تواند نسخه‌ی خود را به وزارت عدلیه یا ریاست عدلیه‌ی ولایت ببرد تا اصل بودن آن بررسی شود.

متن کامل سته‌ی بیع وفا، و این‌که مدت و روز پس‌دادن پول در آن چطور نوشته می‌شود، در جایی نشر نشده است. پیش از امضا سته را کامل بخوانید و هر پرسشی دارید از رهنمای معاملات بپرسید.

پیش از بیع وفا این‌ها را بررسی کنید

  1. مالک واقعی را بشناسید. قباله را با تذکره‌ی کسی که امضا می‌کند مقایسه کنید. اگر کسی به جای مالک امضا می‌کند، وکالت خط شرعی او را ببینید. برای شناختن قباله‌ها، قباله‌ی شرعی و عرفی را بخوانید.
  2. ببینید ملک در شهرک دولتی‌اعلام‌شده نیست. وزارت عدلیه در اسد ۱۴۰۵ معامله‌های کرایی، بیع وفا و خرید و فروش را در شهرک‌هایی که ملکیت دولت شناخته شده‌اند، منع کرد. پیش از دادن پول، درباره‌ی محل از شاروالی و بزرگان محل بپرسید.
  3. مبلغ و واحد پول را روشن بنویسید. مبلغ را به عدد و به حروف، و این‌که به افغانی است یا دالر، در سته بنویسید. در پایان همان مبلغ و همان واحد پس داده می‌شود.
  4. پس‌دادن پول را پیش از امضا گفت‌وگو کنید. چون در قانون مدنی حق پس‌گرفتن به مدت بسته نمی‌شود، با مالک روشن کنید که هر طرف چند وقت پیش‌تر به دیگری خبر می‌دهد. خطر اصلی همان خطر گروی است: مالکی که پول را خرج کرده، شاید روزی که شما پول‌تان را بخواهید، آن را نداشته باشد.
  5. پول را با رسید بپردازید. از راه بانک یا صرافی‌ای که رسید بدهد، یا نقد با رسید امضاشده.
  6. نسخه‌ی خود را نگه دارید و بررسی کنید. نسخه‌ی سته با شماره‌ی مسلسل را نگه دارید و در وزارت عدلیه یا ریاست عدلیه‌ی ولایت بررسی کنید.

آیا بیع وفا از نظر شرعی درست است؟

علما درباره‌ی بیع وفا هم، مثل گروی، نظرهای مختلف دارند:

  • مجله الاحکام العدلیه بیع وفا را از یک نظر مانند بیع جایز می‌داند (خریدار از ملک استفاده می‌کند)، از نظری دیگر مانند بیع فاسد (هر دو طرف می‌توانند فسخ کنند)، و از نظری دیگر مانند گرو (خریدار نمی‌تواند ملک را به کسی دیگر بفروشد).
  • فقهای متأخر حنفی آن را به خاطر نیاز مردم جایز دانسته‌اند. گفته می‌شود این معامله نخست در بخارا و بلخ رواج یافت. قانون مدنی افغانستان هم از همین نظر پیروی کرده است.
  • فقهای پیشین حنفی، بیشتر علمای مذهب‌های دیگر و مجمع بین‌المللی فقه اسلامی (جده، ۱۹۹۲ میلادی) آن را در حقیقت قرضی می‌دانند که سود می‌آورد، و جایز نمی‌دانند. یک ستون پرسش و پاسخ شرعی در یک رسانه‌ی کابل هم در ثور ۱۴۰۴ بیع وفا را به نظر اکثریت فاسد دانست.

آسوده در این باره فتوا نمی‌دهد. اگر این موضوع برای شما مهم است، پیش از معامله از یک عالم دین مورد اعتماد بپرسید.

گروی و بیع وفا در آسوده

در آسوده اعلان‌ها با نوع معامله «گروی» ثبت می‌شوند، چون مردم همین نام را جستجو می‌کنند. تا ۳۱ سنبله ۱۴۰۵، میانه‌ی مبلغ اعلان‌های گروی آپارتمان در کابل حدود ۱۹ لک افغانی (حدود ۳۰ هزار دالر، ۳۶۴ اعلان) و گروی خانه حدود ۱۱ لک افغانی (۲۱۹ اعلان) بود؛ اعلان‌های دالری به نرخ ۶۴٫۷ افغانی حساب شده‌اند. این‌ها مبلغ‌های پیشنهادی اعلان‌اند. هر نامی که اعلان داشته باشد، معامله‌ای که از راه رهنمای معاملات انجام می‌شود، روی سته‌ی رسمی نوشته می‌شود.

اعلان‌های خانه‌های گروی در کابل و آپارتمان گروی در کابل را ببینید. در صفحه‌ی اعلان‌ها نوع معامله را روی «گروی» بگذارید. برای مقایسه‌ی گروی و کرایه با یک حساب ساده، گروی یا کرایه؟ را بخوانید.

پرسش‌های رایج

بیع وفا و بیع جایزی یکی است؟

بله. هر دو نام برای یک معامله به کار می‌رود، و وزارت عدلیه هم در اعلامیه‌هایش هر دو را کنار هم می‌آورد: «بیع وفا (بیع جایزی)».

در بیع وفا چه کسی در خانه زندگی می‌کند؟

کسی که پول را داده، یعنی خریدار. قانون مدنی به او حق استفاده از ملک را می‌دهد، و اگر ملک در عمل در دست فروشنده بماند، قانون آن را گرو گذاشتن ملک می‌شمارد و باطل می‌داند.

آیا خریدار می‌تواند خانه را بفروشد؟

نه. در بیع وفا خریدار تنها از ملک استفاده می‌کند و نمی‌تواند آن را بفروشد یا مالکیتش را به کسی دیگر بدهد.

اگر مالک پول را پس ندهد چه می‌شود؟

قانون مدنی می‌گوید وقتی خریدار پولش را بخواهد و مالک جز با فروش ملک نتواند آن را بپردازد، مالک می‌تواند ملک را بفروشد تا پول خریدار پرداخته شود. اگر کار به اختلاف کشید، با سته‌ی رسمی و رسیدهای پرداخت به محکمه مراجعه کنید.

کمیشن رهنمای معاملات در بیع وفا چقدر است؟

بر پایه‌ی اعلام وزارت عدلیه در جدی ۱۴۰۴، ۱٫۵ فیصد مبلغ معامله که نصفش را هر طرف می‌پردازد. برای مشوره‌ی حقوقی رایگان، وزارت عدلیه شماره‌ی ۱۸۸ را دارد.


این نوشته آخرین بار در سنبله ۱۴۰۵ به‌روز شد.