بیعانه هغه پیسې دي چې پېرودونکی یې پر بیې له هوکړې وروسته، او د ټولې بیې له ورکولو مخکې، پلورونکي ته ورکوي، څو معامله ټینګه شي او پلورونکی ملکیت بل چا ته ونه پلوري. د معاملې په ورځ بیعانه له بیې کمېږي. اصلي پوښتنه دا ده چې که معامله ونه شوه، دا پیسې څه کېږي؛ او په دې اړه د افغانستان مدني قانون او د حنفي مذهب د ډېرو فقهاوو نظر یو شان نه دی.
په دې لارښود کې لولئ: بیعانه څنګه کار کوي، مدني قانون او فقه یې په اړه څه وايي، څومره یې ورکړئ، او څنګه یې داسې ورکړئ چې پیسې مو خوندي پاتې شي. دا لارښود په دري ژبه هم شته: بیعانه یا بیانه چیست؟.
بیعانه څنګه کار کوي؟
یوه ساده بېلګه:
- پېرودونکی او پلورونکی د یوه کور پر بیې هوکړه کوي، د بېلګې په توګه ۳۵ لکه افغانۍ.
- پېرودونکی د بیعانې په توګه یوه کوچنۍ اندازه پیسې ورکوي او رسید اخلي.
- دواړه لوري د بشپړې معاملې او د پاتې پیسو د ورکولو لپاره یوه ورځ ټاکي.
- په هغه ورځ پېرودونکی پاتې پیسې ورکوي، او بیعانه د بیې برخه ګڼل کېږي.
بیعانه دواړو لورو ته ډاډ ورکوي: پلورونکی پوهېږي چې پېرودونکی جدي دی، او پېرودونکی پوهېږي چې پلورونکی به کور بل چا ته ونه پلوري. ډېری خلک ورته «بیانه» هم وايي.
که معامله ونه شي، بیعانه څه کېږي؟
د مدني قانون له مخې
د افغانستان مدني قانون (۱۳۵۵) بیعانه د ۵۳۱ تر ۵۳۳ مادو پورې راوړې ده:
- بیعانه د دې نښه ده چې معامله قطعي ده (۵۳۱مه ماده)، مګر دا چې دواړو لورو پر بل ډول هوکړه کړې وي، یا د سیمې عرف بل ډول وي.
- که پېرودونکی له معاملې وګرځي، حق نه لري چې بیعانه بېرته واخلي.
- که پلورونکی له معاملې وګرځي، باید بیعانه بېرته ورکړي او په سر یې یو برابر نور هم؛ یعنې دوه برابره.
- که معامله وشي، بیعانه له بیې کمېږي (۵۳۲مه ماده).
- که معامله د هېڅ یوه لوري له تقصیره پرته ناشونې شي، یا د تېروتنې له امله یا د دواړو لورو په خوښه فسخ شي، بیعانه بېرته ورکول کېږي (۵۳۳مه ماده).
دا څرګنده نه ده چې نننۍ محکمې دا مادې تر کومه بریده پلي کوي. چارواکو ویلي چې پخواني قوانین تر هغه ځایه معتبر دي چې له شریعت سره ټکر ونه لري.
د فقهې له مخې
- د حنفي مذهب ډېری فقهاء هغه بیعانه چې د ضبط کېدو په شرط ورکړل شي، فاسد عقد ګڼي. د دوی په نظر بیعانه د بیې برخه ده، او که معامله ونه شي، پلورونکی باید بېرته یې ورکړي. د عدلیې وزارت د «عدالت» مجلې (۱۴۰۲) یوې مقالې هم د حنفي فقهاوو همدا نظر راوړی دی.
- حنبلي مذهب بیعانه روا ګڼي.
- د اسلامي فقهې نړیوال مجمع (جده، ۱۹۹۳ میلادي کال) هم بیعانه روا ګڼلې ده، په دې شرط چې د انتظار موده محدوده او روښانه وي. بیعانه له بیې حسابېږي، او که پېرودونکی له معاملې وګرځي، د پلورونکي کېږي.
یعنې د مدني قانون له مخې هغه لوری چې له معاملې وګرځي تاوان ورکوي: پېرودونکی بیعانه بایلي، او پلورونکی یې دوه برابره ورکوي. خو د حنفي مذهب ډېری فقهاء د پلورونکي لخوا د بیعانې ساتل سم نه ګڼي. آسوده په دې اړه فتوا نه ورکوي. د بیعانې له ورکولو مخکې دا خبره له بل لوري سره وکړئ او شرط یې روښانه ولیکئ، څو وروسته شخړه پیدا نه شي.
بیعانه باید څومره وي؟
هېڅ قانون یا مقرره د بیعانې اندازه یا سلنه نه ده ټاکلې، او موږ په کابل کې د بیعانې د یوې «عامې» سلنې په اړه معتبره سرچینه ونه موندله. اندازه دواړه لوري ټاکي. دا ټکي درسره مرسته کوي:
- بیعانه کوچنۍ وساتئ. بیعانه د دې لپاره ده چې ښکاره کړي تاسو جدي یاست، نه د دې لپاره چې د بیې لویه برخه ورکړل شي. بیعانه هر څومره لویه وي، که کار خراب شي، تاوان به هم هومره لوی وي.
- موده په پام کې ونیسئ. که د معاملې تر ورځې څو اونۍ پاتې وي، او پلورونکی په دې موده کې کور بل چا ته نه شي ورکولی، طبیعي ده چې یو څه لویه بیعانه وغواړي.
- د قبالې له کتلو مخکې بیعانه مه ورکوئ. لومړی قباله، د پلورونکي تذکره او د ملکیت حالت وګورئ.
- یوه بېلګه په شمېرو: که د ۳۵ لکه افغانیو د کور بیعانه یو لک افغانۍ وي، او پلورونکی له معاملې وګرځي، د مدني قانون له مخې باید دوه لکه ورکړي؛ او که پېرودونکی وګرځي، یو لک له لاسه ورکوي، مګر دا چې په تړون کې بل ډول لیکل شوي وي.
په آسوده کې په کابل کې د یوه پلورل کېدونکي کور منځنۍ غوښتل شوې بیه شاوخوا ۳۵ لکه افغانۍ ده (۱٬۲۸۷ اعلانونه، د ۱۴۰۵ کال د وږي تر ۳۱مې پورې؛ ډالري اعلانونه د هر ډالر ۶۴٫۷ افغانیو په نرخ). دا د اعلانونو غوښتل شوې بیه ده، نه د معاملې بیه. د هرې ناحیې د بیو د پرتلې لپاره دا لیکنه وګورئ: قیمت خانه در کابل در سال ۱۴۰۵ (په دري ژبه).
بیعانه څنګه ورکړئ چې پیسې مو خوندي وي؟
-
مالک وپېژنئ. بیعانه یوازې مالک ته ورکړئ، یا هغه چا ته چې د مالک شرعي وکالت خط لري. په قباله کې نوم د هغه له تذکرې سره پرتله کړئ. د قبالو توپیر په شرعي او عرفي قباله کې ولولئ.
-
د بیا پلور خطر وپېژنئ. د عدلیې وزارت د ۱۴۰۴ کال په لړم کې وویل چې ځینو رهنمای معاملات یو ملکیت یو پېرودونکي ته پلورلی، او بیا یې د هغه له خبرتیا پرته بل پېرودونکي ته پلورلی دی؛ او ځینو کسانو لا نه جوړ شوي ملکیتونه له وړاندې پلورلي دي. کوچنۍ بیعانه او روښانه رسید په داسې حالت کې تاوان کموي.
-
رسید ولیکئ. په رسید کې دا ټول ولیکئ:
- د دواړو لورو بشپړ نومونه او د تذکرو شمېرې؛
- د ملکیت مشخصات او بشپړه بیه؛
- د بیعانې اندازه په شمېرو او په تورو، او د پیسو واحد (افغانۍ یا ډالر)؛
- د بشپړې معاملې ورځ؛
- که هر لوری له معاملې وګرځي، څه به کېږي.
دواړه لوري او دوه شاهدان دې رسید لاسلیک کړي.
-
له جواز لرونکي رهنمای معاملات سره کار وکړئ. د رهنمای معاملات د قانون له مخې، رهنمای معاملات باید د هوکړې شرطونه په سټه کې ولیکي، او له معاملې مخکې دواړو لورو ته ووايي چې که یو لوری وګرځي یا معامله فسخ شي، څه کېږي. د عدلیې وزارت د ۱۴۰۵ کال په زمري کې وویل چې په کابل کې د رهنمای معاملات د دفترونو معاملې د وزارت په آنلاین سیستم کې ثبتېږي، او هغه معامله چې له دې سیستم بهر په قلمي ډول ثبت شي، قانوني اعتبار نه لري.
-
موده لنډه وټاکئ. د بشپړې معاملې ورځ نږدې وټاکئ او په رسید کې یې ولیکئ. که له بیعانې وروسته څو میاشتې معامله بشپړه نه شي، د شخړې لپاره ځای پیدا کېږي.
-
پیسې داسې ورکړئ چې ثبت شي. که کېدای شي، د بانک یا د داسې صراف له لارې یې ورکړئ چې رسید درکوي.
له بیعانې وروسته څه کېږي؟
له بیعانې وروسته، بشپړه معامله د عدلیې وزارت پر رسمي سټه لیکل کېږي، پاتې پیسې ورکول کېږي، او که ملکیت شرعي قباله ولري، قباله په محکمه کې د پېرودونکي په نوم انتقالېږي. دا ټول پړاوونه په دې لیکنه کې ولولئ: راهنمای خرید خانه در کابل (په دري ژبه).
که کور لټوئ، په آسوده کې په کابل کې د پلور کورونه وګورئ.
عام پوښتنې
که پېرودونکی له معاملې وګرځي، بیعانه بېرته ورکول کېږي؟
د مدني قانون له مخې، نه؛ مګر دا چې تړون یا عرف بل ډول ووايي. خو د حنفي مذهب ډېری فقهاء وايي چې پلورونکی باید بیعانه بېرته ورکړي. د شخړې د مخنیوي لپاره، دا خبره د بیعانې له ورکولو مخکې په رسید کې ولیکئ.
که پلورونکی له معاملې وګرځي څه کېږي؟
مدني قانون وايي چې پلورونکی باید بیعانه بېرته ورکړي او په سر یې یو برابر نور هم، یعنې دوه برابره بیعانه.
بیعانه د بیې څو سلنه وي؟
هېڅ قانون د بیعانې سلنه نه ده ټاکلې، او اندازه دواړه لوري ټاکي. ښه دا ده چې بیعانه کوچنۍ وي او د بشپړې معاملې تر ورځې موده لنډه وي.
بیعانه رهنمای معاملات ته ورکړم که مالک ته؟
بیعانه مالک یا د هغه شرعي وکیل ته ورکړئ او د هغه لاسلیک شوی رسید واخلئ. که رهنمای معاملات منځګړی وي، نوم او د جواز شمېره یې هم په رسید کې ولیکئ.
دا لیکنه وروستی ځل د ۱۴۰۵ کال په تله کې تازه شوه.


